Trang Chủ / Tin Tức / Giám sát tiêu thụ năng lượng trực tuyến trong nhà máy thực hiện thế nào? Lộ trình triển khai đo lường phân hạng và cải tạo tiết kiệm năng lượng

Giám sát tiêu thụ năng lượng trực tuyến trong nhà máy thực hiện thế nào? Lộ trình triển khai đo lường phân hạng và cải tạo tiết kiệm năng lượng

2026-11-01Giải pháp kỹ thuật9 phút đọc
Giám sát tiêu thụ năng lượng trực tuyến trong nhà máy thực hiện thế nào? Lộ trình triển khai đo lường phân hạng và cải tạo tiết kiệm năng lượng

Rất nhiều nhà máy muốn giảm mức tiêu thụ năng lượng, nhưng trong tay lại chỉ có một tờ hóa đơn tiền điện hàng tháng — biết được con số tổng nhưng không biết cơ cấu của nó. Trong tình trạng như vậy mà làm tiết kiệm năng lượng thì chỉ có thể dựa vào kinh nghiệm và đoán mò; sau khi cải tạo xong cũng không biết là có hiệu quả hay không.

Giám sát năng lượng trực tuyến giải quyết chính là vấn đề "nhìn thấy được": bóc tách điện, nước và khí theo khu vực, theo thiết bị và theo ca sản xuất, từ đó hình thành một nền tảng dữ liệu có thể so sánh và truy vết được. Có nền tảng này thì cải tạo tiết kiệm năng lượng mới có thể nói đến chuyện xác thực và tối ưu hóa một cách liên tục.

Bước 1: Thiết kế phân cấp cho đo lường phân hạng

Đo lường không phải là càng lắp nhiều đồng hồ càng tốt, mà cần được phân cấp theo nhu cầu quản lý, thông thường chia thành ba cấp:

  • Cấp 1 (đường cấp vào/đồng hồ tổng): tổng đường điện cấp vào của nhà máy, tổng lượng nước vào, tổng lượng khí vào. Dùng để đối chiếu hóa đơn và kiểm tra cân bằng tổng lượng.
  • Cấp 2 (phân xưởng/hệ thống): đo lường độc lập cho từng phân xưởng và từng trạm động lực (trạm khí nén, trạm lạnh, trạm bơm). Dùng để đánh giá mức tiêu thụ năng lượng của từng bộ phận và so sánh theo chiều ngang.
  • Cấp 3 (thiết bị trọng điểm): đo lường riêng cho những thiết bị có công suất lớn như máy nén khí, máy ép phun, lò nấu chảy, quạt và bơm cỡ lớn. Dùng để tìm ra những điểm tiết kiệm năng lượng cụ thể.

Đề xuất mang tính thực dụng: cấp 1 là bắt buộc phải làm; cấp 2 là lớp có tỷ lệ giá cả trên hiệu quả cao nhất (vì nó nâng đỡ cho việc đánh giá và kiểm tra quản lý); cấp 3 chỉ nên làm cho những thiết bị chiếm tỷ trọng lớn trong tổng mức tiêu thụ năng lượng — thông thường chỉ cần phủ khoảng 10~20 thiết bị là đã có thể khoanh vùng được phần tiêu thụ chính.

Bước 2: Cấu hình phần cứng như thế nào

  • Đồng hồ đo lường: ưu tiên tận dụng những công tơ điện thông minh đã có sẵn (đa số tủ phân phối điện đời mới và biến tần đều đã được trang bị cổng truyền thông); với những tủ phân phối cũ thì lắp bổ sung công tơ điện dạng DIN ray có chức năng truyền thông, hoặc dùng máy biến dòng kết hợp với mô-đun đo điện.
  • Thiết bị thu thập: triển khai một gateway biên tại mỗi phòng phân phối điện, gom các đồng hồ của khu vực đó ngay tại chỗ để tránh phải đi dây đường dài; với nhà máy có nhiều điểm dữ liệu thì triển khai phân chia theo từng khu vực.
  • Phương thức truyền lên: bên trong nhà máy dùng Ethernet; những vị trí nằm khác khu vực nhà máy hoặc khó đi dây thì dùng 4G hoặc không dây.
  • Phía nền tảng: triển khai hệ thống quản lý năng lượng trên máy chủ tại chỗ hoặc trên đám mây, đảm nhiệm việc lưu trữ, trực quan hóa, lập báo cáo và cảnh báo.

Khi chọn thiết bị cần tập trung vào ba điểm: giao thức truyền thông của các đồng hồ có được thống nhất hay không (ưu tiên giao thức chuẩn Modbus), gateway có hỗ trợ lưu đệm khi mất mạng hay không (dữ liệu không được phép đứt đoạn), đồng bộ thời gian (dữ liệu của các hạng mục bị lệch giờ thì sẽ không thể so sánh cùng kỳ được).

Bước 3: Đưa dữ liệu vào sử dụng như thế nào

Lắp xong đồng hồ mới chỉ là sự khởi đầu; điều thực sự tạo ra giá trị là bốn việc dưới đây:

  1. 1Mức tiêu thụ năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm (cường độ năng lượng): chỉ nhìn chằm chằm vào tổng mức tiêu thụ thì không có ý nghĩa; giá trị cường độ thu được sau khi chia cho sản lượng mới phản ánh được hiệu suất thực tế, đồng thời cũng thuận tiện để so sánh giữa các tháng và giữa các ca sản xuất.
  2. 2Tỷ trọng và xu hướng của từng hạng mục: làm rõ phần tiêu thụ điện lớn nhất đang nằm ở đâu (thường là khí nén, làm lạnh, gia nhiệt công nghệ, quạt và bơm), sau đó mới tiến hành cải tạo có trọng tâm.
  3. 3Phân tích giờ cao điểm – thấp điểm – bình thường: kết hợp với biểu giá điện theo khung giờ để xem có phụ tải nào có thể chuyển sang khung giờ thấp điểm hay không, chẳng hạn như lưu trữ năng lượng, tích lạnh, hoặc sắp xếp lịch sản xuất cho những công đoạn không liên tục.
  4. 4Cảnh báo bất thường: phụ tải nền vào ban đêm và ngày nghỉ bị bất thường, thiết bị chạy non tải, hệ số công suất ở mức thấp… đây thường là những "trái ngọt tiết kiệm năng lượng" dễ hái nhất.

Các hướng tiết kiệm năng lượng thường gặp (theo mức độ khó của cải tạo, từ thấp đến cao)

  • Nhóm quản lý (hầu như không cần đầu tư): chấm dứt tình trạng chạy non tải vào ngày nghỉ, điều chỉnh giảm mức cài đặt áp suất của máy nén khí, điều khiển chiếu sáng phân theo khu vực, cài đặt lại nhiệt độ điều hòa. Dữ liệu sẽ phơi bày trực tiếp những vấn đề này.
  • Nhóm điều khiển (mức đầu tư trung bình): điều khiển theo nhóm cho máy nén khí, điều khiển theo nhóm cho trạm lạnh, cải tạo biến tần cho bơm, thông gió theo nhu cầu thực tế.
  • Nhóm thiết bị (mức đầu tư lớn hơn): thay thế bằng động cơ hiệu suất cao, thu hồi nhiệt thừa, điện mặt trời trên mái nhà xưởng, đổi mới thiết bị công nghệ.

Lời nhắc: bất kỳ hoạt động cải tạo tiết kiệm năng lượng nào cũng cần phải có dữ liệu so sánh cùng kỳ trước và sau khi cải tạo. Nên chạy thu thập dữ liệu cơ sở trong một chu kỳ hoàn chỉnh (ít nhất là một tháng) trước khi tiến hành cải tạo, nếu không sẽ không thể chứng minh được hiệu quả.

Bước 4: Kết nối thông suốt với dữ liệu sản xuất

Nhìn vào mức tiêu thụ năng lượng một cách tách biệt thì chỉ phát hiện được câu trả lời cho câu hỏi "đã dùng bao nhiêu"; chỉ khi liên kết mức tiêu thụ năng lượng với sản lượng, ca sản xuất, chủng loại sản phẩm và trạng thái của thiết bị thì mới trả lời được câu hỏi "tại sao lại dùng nhiều đến như vậy".

Thông thường có hai cách để kết nối: một là phía nền tảng năng lượng đọc dữ liệu sản lượng từ MES/SCADA; hai là ở phía biên đóng gói cả hai loại dữ liệu theo một mốc thời gian thống nhất rồi mới truyền lên. Với cách thứ nhất, điểm then chốt là mã thiết bị và mã công đoạn phải được thống nhất; với cách thứ hai, yêu cầu đặt ra là việc đồng bộ thời gian phải thật chính xác.

Năm cái bẫy thường gặp khi triển khai

  • Chỉ lắp đồng hồ mà không thiết kế phân cấp: lắp cả một loạt đồng hồ nhưng lại không có sự phân cấp, khiến dữ liệu không thể nâng đỡ cho việc đánh giá và về sau lại phải rà soát lại từ đầu.
  • Xem nhẹ việc kiểm tra cân bằng tổng lượng: nếu tổng số liệu của các đồng hồ phân cấp ở từng cấp chênh lệch quá lớn so với đồng hồ tổng trong một thời gian dài, điều đó cho thấy có lỗi đấu dây hoặc sai sót trong cài đặt dải đo; cần làm xong khâu kiểm tra cân bằng rồi mới nói đến chuyện phân tích.
  • Chu kỳ lấy mẫu không hợp lý: thu thập toàn bộ nhà máy theo chu kỳ 1 giây sẽ khiến khối lượng dữ liệu bùng nổ trong khi lại không cần thiết; với phân tích năng lượng thì chu kỳ 1~5 phút nói chung là đã đủ, còn thiết bị trọng điểm thì có thể tăng mật độ lên.
  • Không xử lý những đoạn dữ liệu bị đứt: các khoảng trống dữ liệu do mất mạng hoặc do đồng hồ bị mất điện mà không được đánh dấu sẽ làm nhiễu kết quả thống kê, vì vậy cần thực hiện đánh dấu và khôi phục dữ liệu bị thiếu ở phía nền tảng.
  • Không có người chịu trách nhiệm: báo cáo thì không ai xem, cảnh báo thì không ai xử lý, và hệ thống bị bỏ không sau nửa năm. Dự án năng lượng bắt buộc phải có một bộ phận chịu trách nhiệm được xác định rõ ràng cùng với cơ chế đánh giá tương ứng.

Đề xuất triển khai theo từng giai đoạn

  • Giai đoạn 1: hoàn thành đo lường ở cấp 1 và cấp 2 đồng thời đưa nền tảng vào hoạt động, thực hiện được báo cáo tiêu thụ năng lượng hằng ngày theo từng phân xưởng và so sánh theo tháng.
  • Giai đoạn 2: bổ sung đo lường cấp 3 cho các thiết bị trọng điểm, thực hiện phân tích mức tiêu thụ năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm và phân tích giờ cao điểm – thấp điểm, đẩy mạnh các biện pháp tiết kiệm thuộc nhóm quản lý và nhóm điều khiển.
  • Giai đoạn 3: kết nối thông suốt với dữ liệu sản xuất, hình thành mô hình tiêu thụ năng lượng theo sản phẩm và theo công đoạn, qua đó hỗ trợ tối ưu hóa lịch sản xuất và phục vụ quyết định đổi mới thiết bị.

Câu hỏi thường gặp

Tủ phân phối điện hiện có không được trang bị công tơ điện thông minh, việc cải tạo có phiền phức không? Trong đa số trường hợp đều có thể lắp bổ sung mà không cần dừng sản xuất, hoặc chỉ cần cắt điện trong một khoảng thời gian ngắn. Cách làm thường gặp là lắp thêm công tơ điện dạng DIN ray kết hợp với máy biến dòng, hoặc sử dụng máy biến dòng dạng kẹp mở để giảm bớt thao tác tháo dây. Phương án cải tạo cần được chốt lại sau khi đã khảo sát tại hiện trường về không gian của tủ phân phối, cấu trúc thanh cái và khung thời gian được phép cắt điện.

Thu thập dữ liệu năng lượng với chu kỳ bao lâu một lần là phù hợp? Với đo lường phân hạng thông thường, chu kỳ 1~5 phút một lần đã đủ để đáp ứng nhu cầu phân tích và đánh giá; với những thiết bị trọng điểm cần phân tích quá trình khởi động, dừng máy hoặc cần truy vết sự cố thì có thể tăng mật độ lên mức từng giây. Chu kỳ lấy mẫu quá dày sẽ làm tăng đáng kể gánh nặng cho lưu trữ và mạng, trong khi lợi ích mang lại lại rất có hạn.

Các khu vực của nhà máy bị phân tán ở nhiều địa điểm thì có thể giám sát thống nhất được không? Có thể. Mỗi điểm sẽ triển khai gateway tại chỗ để thực hiện thu thập và lưu đệm, sau đó truyền lên một nền tảng thống nhất thông qua đường truyền riêng hoặc 4G/5G. Điểm then chốt là phải thống nhất quy tắc đặt tên điểm dữ liệu và đồng bộ thời gian; nếu không, dữ liệu giữa các điểm sẽ không thể so sánh được với nhau theo chiều ngang.

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Giám sát năng lượng trong nhà máy có thể mang lại mức tiết kiệm là bao nhiêu?

Điều này phụ thuộc vào ngành nghề, tình trạng của thiết bị và nền tảng quản lý, nên không thể đưa ra một con số thống nhất. Quy luật thường thấy là: các biện pháp thuộc nhóm quản lý (loại bỏ tình trạng chạy non tải, tối ưu hóa việc cài đặt thông số) có mức đầu tư rất thấp và nhanh chóng phát huy tác dụng, còn các hạng mục cải tạo thuộc nhóm điều khiển và nhóm thiết bị cần được đánh giá từng khoản theo thời gian hoàn vốn. Dự án nên được tính toán cho từng hạng mục dựa trên dữ liệu cơ sở.

Đo lường phân hạng nên được thực hiện đến cấp nào?

Nên thực hiện ít nhất đến cấp phân xưởng (cấp 2) — đây là lớp có tỷ lệ giá cả trên hiệu quả cao nhất để nâng đỡ cho việc đánh giá của từng bộ phận và so sánh theo chiều ngang; sau đó mới thực hiện đo lường cấp 3 đối với những thiết bị trọng điểm chiếm tỷ trọng tiêu thụ năng lượng lớn. Không nhất thiết phải theo đuổi việc lắp đồng hồ cho tất cả mọi thiết bị.

Hệ thống quản lý năng lượng và hệ thống giám sát điện lực có phải là một không?

Không hoàn toàn giống nhau. Hệ thống giám sát điện lực thiên về sự an toàn và giám sát vận hành của hệ thống cung cấp và phân phối điện, với đối tượng là các tủ đóng cắt và thiết bị bảo vệ; còn hệ thống quản lý năng lượng thiên về thống kê, phân tích và tối ưu hóa mức tiêu thụ năng lượng, với đối tượng là dòng chảy của năng lượng và hiệu suất sử dụng. Nguồn dữ liệu của hai hệ thống này có phần giao nhau và hoàn toàn có thể dùng chung một lớp thu thập.

Cần tư vấn giải pháp tương tự?

Đội ngũ kỹ thuật khảo sát hiện trường và thiết kế giải pháp; cấu hình và hiệu quả căn cứ theo đo đạc thực tế.